Wat het lezen van een boek kan doen

Tijdens mijn vorige reis naar Cambodja las ik het boek ‘The gentleman in the parlour’ van W, Somerset Maugham, een prachtig verslag van zijn reizen uit 1920 door Zuid Oost Azië.

Hierin beschrijft hij o.a. wat het zien van het beeld van Harihara in het Nationaal museum van Phnom Penh met hem doet.

Het beeld heeft voor hem een spirituele kwaliteit die hem onmiskenbaar ontroert, die hem aanspreekt. (Dat gezicht het glimlacht je toe)

En hij beschrijft het als ‘een beeld met macht en intelligentie, een wonder van gratie, een samengaan van het archaïsche met het verfijnde.’

De vorige keer dat ik in dit museum was stonden alle beelden dicht bij elkaar in 1 zaal. Kon ik dit beeld toen met deze beschrijving zelf ontdekken? Ik geloof…… dat het lukte, maar helemaal zeker weet ik het niet.

Nu staan de beelden prachtig opgesteld in vier ruime galerijen. Allemaal met een bordje erbij met een toelichting en ja, het beeld van Harihara staat er ook en met dezelfde naam.

Er staan hier veel beelden die me aanspreken, ontroeren. Wat maakt dat het iets tot je spreekt, dat het je ten diepste kan raken. Is het de afbeelding zelf? De schoonheid? De techniek? De gelaatsuitdrukking? De betekenis?

Ja, zulke beelden spreken je aan, ze raken je ziel, soms heel diep en zeggen iets tegen je, vragen, nee doen je tot een plotseling inzicht – over jezelf – komen. Rilke zegt het in zijn gedicht ‘archaïscher Torso zo: ‘Je moet je leven veranderen.’

Het kan een schilderij, een muziekstuk, een blik in de natuur, een boek of een beeld zoals deze zijn.

En Somerset Maugham eindigt zo: (ik probeer het goed te vertalen) ‘De grote werken van de Khmers veroorzaken een ongewone ontroering, vooral als je je bedenkt dat een paar ruïnes van tempels verspreid in de jungle en een paar beschadigde standbeelden hier en daar het enige is dat is overgebleven van dit machtige rijk en haar onrustige bevolking. Hun macht was gebroken, zij werden verbannen, en werden water dragers en houthakkers, zij stierven uit, en de rest assimileerde met hun overwinnaars, hun naam leeft alleen voor in hun kunst die ze zo rijkelijk produceerden.

Somerset Maugham vertelt dat het beeld Harihara heet zegt er direct bij dat deze naam hem verwarde. Hari staat voor Shiva, Hara voor Vishnu. Hij vermoedt dat de Franse conservator een fout heeft gemaakt.

Ik ben toch maar eens verder gaan zoeken naar dat Harihara en wat blijkt het geval: het zijn beelden die alleen in de Khmertijd in ZuidOost Azië gemaakt werden. In de beelden wordt Shiva afgebeeld in de rechter helft van het beeld, zijn derde verticale rechteroog is lichtjes ingekerfd op het voorhoofd. Zijn haarknot half in de hoofdtooi van de Vishnu god. Dat is het enige onderscheid.

Het is het symbool van de integratie van de krachten van beide goden: alles-in-1. Shiva de god van vernietiging en schepping, Vishnu als de behouder van de wereld, die ervoor zorgt dat Brahma na de vernietiging kan ontwaken en de wereld weer kan scheppen.

Zo belichaamt Harihara het evenwicht tussen deze twee onverenigbare krachten die nodig zijn voor een kosmische balans.

Harihara en zijn betekenis komt alleen in de Khmer religie voor. En daar is het van grote betekenis. Geen wonder dat Somerset Maugham erdoor geroerd was. Zijn verklaring zullen we hem vergeven. Zijn boeken inspireren, vertellen veel, zeggen iets over hem en daarmee over mij. En ik ging reizen, Somerset Maugham achterna.