Ik bezocht Cambodja ongeveer 25 jaar geleden ook. Tot nu toe heb ik geprobeerd tijdens dit bezoek en in dit blog niet de hele tijd te lopen vergelijken. Voor je het weet is vroeger alles beter. En is dat wel zo? De wereld verandert en is hij dan echt verandert?
Ik sliep vorige keer in hotel ‘la Noria’, dat was beroemd in die tijd en het was een zalig hotel. Beheerd door een Frans echtpaar dat (ik begrijp dat) van het land was gaan houden, misschien waren ze er wel geboren. En in het hotel werden jonge mensen uit arme gezinnen opgeleid om later in hotels en restaurants te gaan werken. Het toerisme stond nog letterlijk in de kinderschoenen.
Het was nog zo’n ouderwets gastvrij hotel. De sfeer was fijn, de kamers beeldig in een mooie Khmerstijl ingericht en het eten was er goed. Je moest het een half jaar van te voren boeken. Het was een geheim onder reizigers toen en zat altijd vol.
Bij de voorbereiding van deze reis heb ik het hotel op internet gezocht. Ik had een bon bewaard dus kon mailen. Het is geheel van de aardbodem, uit de boeken, van het internet verdwenen.
Via een oude gids hier in het hotel kon ik de straat van La Noria vinden en ik ben er vanochtend naar toe gegaan. Er was niets herkenbaars over. Zo gaat dat met de tijd.
Er zijn hier nu enorm veel hotels, het is zoeken naar zo’n hotel als La Noria.
Die vorige keer reed ik achter op een motor naar de tempels. Ook dat gaat niet meer. De moto-drivers hebben hun motor (of brommer liever gezegd) voor een tuk tuk gespannen en rijden je zo rond. En de backpackers rijden zelf op een brommer/motor rond.
Zo heeft iedere categorie toerist haar eigen vervoermiddel: de groepen een grote bus, de groepjes een vw busje en de solitaire, individuele reiziger vaak een tuk tuk.
Wat me nog het meest van toen is bijgebleven is de tocht naar en van Banta Srei. Die ging namelijk over een zandpaadje. Halverwege kwamen we een Amerikaan achter op een brommer tegen die me vroeg van hem een foto te maken daar achter op die brommer op dat paadje. Ik heb nu nog steeds spijt dat ik hem ook niet om een foto vroeg.
Er gaat nu een geasfalteerde weg naar Banta Srei, de tijd gaat voort, de kuilen zitten er al in.
Siep Reap is een backpackers – paradijs geworden. Er is voor hen een hele nieuwe stad ‘aan de overkant van de rivier’ gekomen met honderden winkeltjes vol troep, goedkope hostels en koffiebarretjes waar je je latte kunt drinken. En je ziet ze nauwelijks bij de tempels.
Ter ere van dat Franse echtpaar dat zo hard werkte daar in La Noria ben ik vandaag wezen lunchen in Sala Bai. Een hotel en restaurant waar jonge mensen uit arme gezinnen worden opgeleid om in het nu bloeiende hotelwezen te gaan werken. Nu heeft Cambodja dit ‘zelf in handen’, laten we hopen dat dit een verbetering is. (En er is hier heel veel in handen van ‘de Chinezen’). In het reisboek van Norman Lewis: A Dragon Apparent las ik dat dit honderd jaar geleden ook al zo was.
Ook hier was het eten zalig, ik herkende er weinig ‘Khmers’ aan, maar dat gaf niet. Ik heb hier ook al een keer zelf gemaakte mayonaise gegeten, ook zo heerlijk. Ik werd door 7 mensen bediend: een voor het water, een voor het bestek, een voor het opdienen enz. En ze vroegen allemaal waar ik vandaan kwam. (Dat is niet veranderd, dat wil iedereen weten.).
Die vorige keer op weg naar de tempels ging de weg langs een kinderziekenhuis. De Franse directeur was tevens de enige chirurg. Als bron van inkomsten speelde hij ‘s avonds op de cello sonates van Bach voor de toeristen. We zaten die avond met vier toeristen te luisteren naar een vreselijk valse uitvoering. (Het is onmogelijk een cello op goede toon te houden in de tropen). Maar het was zo mooi en zo ontroerend. Na afloop vertelde hij over zijn werk en dat hij zelfs tijdens de Rode Khmertijd ‘open’ was gebleven. (We hebben maar niet gevraagd tegen welke prijs). En dat ziekenhuis staat er nog, het is groter en er zullen vast meer kinderen beter beter worden dan toen.
Bach toen….. en nu worden er enorme geluidsinstallaties opgebouwd voor de jaarwisseling. Het zal een knalfeest worden hier…
Ik lees hier in de krant dat het water in Nederland hoog staat in de rivieren. Oei…… het Khmerrijk raakte in verval na een periode van grote droogte gevolgd door hevige monsoonregens. En de toenmalige heerser Jayavarman VII had zich bekeerd tot het boeddhisme, dat toen een ingekeerde, niet agressieve vorm had. Dus het bood geen tegenstand tegen de oprukkende legers uit Vietnam. (Ik zie Wilders zich nog niet tot het boeddhisme bekeren, maar van die droogte en regens…….)
Straks als ik thuis ben zet ik de cello sonates van Bach op, en denk dan weer even aan die cellist en de tempels van Angkor. Je kunt heel vaak luisteren naar die cello sonates en iedere keer hoor je iets anders, hoor je weer meer. Net zoals Angkor, je kunt er elke keer als je de tempels ziet weer iets nieuws, iets anders in zien. Het blijft mooi, nee, het wordt steeds mooier.
En de kern van Cambodja, van Angkor Wat, de geur van de groene papaya, de geur van Cambodja, die verandert niet.
Van de bergen en het water 